Edi Rama ka shkatërruar demokracinë brenda partisë së tij, ka margjinalizuar opozitën dhe ka vënë nën kontroll median, gjë që ka çuar në korrupsion masiv, thotë për Al Jazeera Mark Marku, dekan i Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë në Universitetin e Tiranës.
Protestat studentore në Shqipëri përfaqësojnë një pikë kthese që ka tronditur rëndë qeverinë e Kryeministrit Edi Rama dhe ka rihapur çështjen e së ardhmes së vendit pas dekadash tranzicioni.
Mark Marku, dekan i Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë në Universitetin e Tiranës, në një intervistë me Al Jazeera flet për shkaqet e pakënaqësisë në rritje të qytetarëve, paradoksin e zhvillimit ekonomik të shoqëruar me varfëri në rritje dhe emigrim masiv, dhe paralajmëron se dorëheqja e Ramës në vetvete nuk do të sjellë ndryshime themelore pa braktisur modelin autoritar të qeverisjes.
– Kjo protestë përfaqëson një pikë kthese në zhvillimin politik të Shqipërisë. Për herë të parë që nga qershori i këtij viti, kur protesta “Flamingo” shpërtheu si një protestë paqësore civile me pjesëmarrje masive, po përballemi me një kryengritje kundër qeverisë së Edi Ramës. Ndryshe nga protestat e mëparshme, kjo kryengritje po merr përmasa dramatike pikërisht për shkak të përballjes së dhunshme midis forcave të sigurisë nga njëra anë dhe demonstruesve nga ana tjetër.
Fakti që kjo protestë e re u iniciua nga studentët e universitetit, të cilëve më vonë iu bashkuan nxënës të shkollave të mesme dhe qytetarë të tjerë, e ka vënë Kryeministrin Edi Rama në një pozicion të vështirë dhe e ka vënë nën presion të madh. Kjo ka vënë në pikëpyetje mënyrën e tij të qeverisjes dhe vazhdimin e sundimit të tij në sytë e shoqërisë shqiptare. Deri në këtë protestë, sundimi i tij dukej i fortë; tani është seriozisht i kërcënuar.
– Unë besoj se arsyet pse njerëzit u ngritën kundër qeverisë së Ramës shkojnë shumë thellë dhe në disa raste madje i paraprijnë ardhjes së tij në pushtet.
Nëse ne si shoqëri duam vërtet ndryshime themelore, nuk duhet të merremi mekanikisht ose sipërfaqësisht me pasojat e qeverisjes problematike pa u përballur me shkaqet e tyre.
Një analizë serioze e asaj që ka ndodhur në Shqipëri që nga rënia e komunizmit, dhe veçanërisht që kur Kryeministri Rama erdhi në pushtet, zbulon një paradoks të vërtetë. Vendi ka kaluar ndryshime jashtëzakonisht të shpejta ekonomike, sociale dhe politike – shpesh kaotike, por padyshim të thella. Sipas statistikave, rritja ekonomike ka qenë dhe mbetet e qëndrueshme, buxheti i shtetit është pothuajse trefishuar, dhe investime të mëdha janë bërë në infrastrukturën rrugore, turizëm dhe sektorin e energjisë. Megjithatë, varfëria është rritur.
Vendi po mbushet me turistë të tërhequr nga këto investime dhe burimet e tij të mrekullueshme natyrore, ndërsa shqiptarët, veçanërisht të rinjtë, po largohen. Ne kemi shfrytëzuar tepër burimet natyrore, ndërsa në të njëjtën kohë po humbasim burimet njerëzore në atë masë sa sot jetojnë më shumë shqiptarë jashtë vendit si emigrantë sesa në vetë vendin. Zhvillimi ekonomik nuk është përkthyer në mirëqenie sociale për shumicën e qytetarëve; përkundrazi, për disa ka nënkuptuar varfëri edhe më të madhe. Kjo është pikërisht ajo që fshihet pas rebelimit studentor dhe qytetar.
Unë besoj se ky paradoks mund të shpjegohet me modelin e qeverisjes që na është ofruar gjatë viteve. Grupe të caktuara me pikëpamje neomarksiste, të cilët marrin pjesë në protesta, po përpiqen ta drejtojnë këtë pakënaqësi drejt një kritike të sistemit kapitalist. Sipas mendimit tim, këto probleme rrjedhin nga modeli i qeverisjes dhe duhet të analizohen si të tilla. Kjo është arsyeja pse duhet të ndryshojmë modelin që është aplikuar deri më tani në Shqipëri – një model hibrid që duhet të evoluojë në një model normal demokratik. Kjo, sigurisht, nuk mund të arrihet menjëherë ose lehtë.
Edhe pse Shqipëria zyrtarisht përmbysi regjimin totalitar në vitin 1990, forcat politike dhe udhëheqësit e tyre, të zgjedhur pothuajse rregullisht në zgjedhje gjysmë të manipuluara dhe gjysmë demokratike, tentuan, pasi erdhën në pushtet, të përqendronin të gjithë pushtetin në duart e tyre – domethënë, në duart e udhëheqësit.
Rama bëri pikërisht të njëjtën gjë gjatë trembëdhjetë viteve të tij në pushtet. Së pari, ai shkatërroi demokracinë brenda partisë së tij, Partisë Socialiste. Pastaj ai margjinalizoi opozitën, duke e bërë atë jofunksionale, dhe bashkë me të edhe parlamentin. Ai gjithashtu e vuri median nën kontrollin e tij, duke zëvendësuar informimin e qytetarëve me propagandë të vazhdueshme. Duke vepruar kështu, ai krijoi një strukturë shtetërore piramidale të projektuar për të ruajtur pushtetin dhe autoritetin e udhëheqësit, pavarësisht nga nevojat e qytetarëve shqiptarë.
Është ky model që ka çuar në korrupsion masiv, shkatërrimin e ekonomisë së tregut përmes shpërndarjes klienteliste të parave publike, lidhjen e strukturave shtetërore me krimin e organizuar, shtrembërimin e vullnetit të votuesve dhe, si pasojë, mungesën e përfaqësimit demokratik të qytetarëve në jetën publike të vendit.
Pasojat e kësaj mënyre qeverisjeje janë të shumta dhe nuk mund të zgjidhen thjesht duke zëvendësuar kryeministrin, i cili, sigurisht, mban përgjegjësinë më të madhe për këtë gjendje. Nëse vetëm zëvendësojmë udhëheqësit autoritarë dhe nuk krijojmë kushte që do të na pengojnë të luftojmë përsëri kundër një udhëheqësi të ri autoritar, nuk do të arrijmë asgjë.
Prandaj them se dorëheqja e Ramës në vetvete nuk do të zgjidhte problemet e shoqërisë shqiptare. Do të ishte vetëm një hap drejt zgjidhjes së tyre.
Si do të jemi në gjendje të vlerësojmë nëse protestat studentore në Shqipëri ishin të suksesshme?
– Protesta la menjëherë një përshtypje të fortë te publiku shqiptar dhe ndërkombëtar. Kjo në vetvete është një sukses.
Qëllimi kryesor dhe i vetëm i protestuesve është dorëheqja e Kryeministrit Rama, dhe kështu ata e kanë vendosur vetë kriterin e suksesit. Deri më tani, Rama dhe qeveria e tij nuk kanë treguar gatishmëri për t’iu përgjigjur pozitivisht kësaj kërkese.
Personalisht, do ta vlerësoja suksesin e protestave jo vetëm nga arritja e këtij qëllimi, por edhe nga fakti nëse protestuesit arrijnë të ndërtojnë një konsensus shoqëror për një ndryshim në mënyrën se si qeveriset vendi – një proces që mund të kulmojë natyrshëm me arritjen e qëllimit të tyre të vetëm: dorëheqjen e Ramës.
Për momentin, besoj se suksesi më i madh i protestave është se ato e kanë transformuar pakënaqësinë civile në veprim politik civil, dhe kjo nuk është një arritje e vogël.
A mund të shihet vendimi juaj, si Dekan i Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë, për të mos regjistruar mungesat e studentëve nga mësimet, si një akt mbështetjeje për studentët që po protestojnë?
– Vendimi për të mos regjistruar mungesat e studentëve mbështet të drejtat themelore që duhet të gëzojnë jo vetëm studentët, por të gjithë qytetarët e një shoqërie demokratike: të drejtën për të protestuar dhe të drejtën për të zgjedhur.
Në shumë raste, disa staf mësimdhënës në institucionet arsimore shqiptare kanë përdorur autoritetin e tyre mbi studentët për të kufizuar reagimet e tyre sociale dhe politike, duke ushtruar presion duke sanksionuar mungesat. Unë kurrë nuk jam pajtuar me një praktikë të tillë dhe kurrë nuk do të pajtohem me të.
Vendimi u mor për të siguruar trajtim të barabartë për ata që duan të marrin pjesë në protestë dhe ata që nuk duan. Në të njëjtën kohë, ne kemi ruajtur mundësinë që studentët që duan të ndjekin mësimet të vazhdojnë studimet e tyre. Unë besoj se kjo ka ndihmuar në shmangien e konflikteve midis studentëve dhe që secili grup të marrë vendimin që e konsideron të drejtë, në përputhje me bindjet e tyre.
Gjatë gjithë historisë, universitetet shpesh kanë qenë vende ku fillon ndryshimi. Megjithatë, deri në protestat e fundit studentore në Shqipëri dhe Serbi, kjo dukej të ishte relativisht e rrallë në Ballkan. Si e shpjegoni këtë mungesë iniciative?
– Mendoj se lidhet me traditën e vendeve komuniste lindore, ku shkollat dhe universitetet kanë shërbyer prej kohësh si një zgjatim i regjimeve totalitare. Ato kanë nxitur bindje të plotë ndaj autoriteteve, në vend të një kulture demokratike të lirisë së shprehjes, zgjedhjes dhe veprimit qytetar.
Megjithatë, në Shqipëri, ishin pikërisht protestat studentore të viteve 1990 që rrëzuan regjimin komunist. Prandaj, studentët patën një ndikim të rëndësishëm në historinë moderne të Shqipërisë. Sot, pas 36 vitesh demokraci, duket se ata po përpiqen të ushtrojnë përsëri një ndikim të tillë.
Mbetet për t’u parë nëse do të kenë sukses. Nëse do të kenë sukses, kjo do të shënojë fundin e një kapitulli të gjatë të tranzicionit nga një vend totalitar komunist në një shtet demokratik post-komunist dhe fillimin e një kapitulli të ri – të Shqipërisë si një vend normal demokratik.
Disa demonstrues në Tiranë kanë përdorur dhunën. A shqetësoheni se veprime të tilla mund të dëmtojnë besueshmërinë e protestave?
– Veprimet e dhunshme të demonstruesve nga njëra anë dhe reagimi po aq i dhunshëm i forcave të rendit nga ana tjetër kanë ngjallur si shpresë ashtu edhe frikë tek qytetarët shqiptarë. Nëse asnjëra palë nuk tregon gatishmëri për t’u tërhequr, ekziston rreziku që vendi të rrëshqasë në kaos ose konflikt civil.
Ky rrezik rritet më tej nga fakti se, përveç qytetarëve të zakonshëm, protestës i janë bashkuar grupe të ndryshme, të cilat e shohin dhunën si mjetin e vetëm për të imponuar politikën mbi shoqërinë shqiptare.
Nëse dhuna vazhdon të përshkallëzohet, roli i studentëve si një forcë paqësore rezistence brenda protestave do të dobësohet dhe mbështetja e gjerë publike do të ulet. Kjo do ta bënte shumë më të vështirë krijimin e një klime demokratike për ndryshime që do të përmirësonin si standardet demokratike në vend ashtu edhe cilësinë e qeverisjes.
Burimi: Al Jazeera
